طراحی سایت
تاريخ انتشار: 05 مهر 1395 - 09:13
تقیه زنگنه

دات نیوز؛ اگرچه براثر عوامل و انگیزه های گوناگون مانند دگرگونی های اجتماعی، دین آوری و نوکیش ها و رواج ارزش های اخلاقی تازه، برداشت ذهنی آن گروه از ایرانیان که آیین زرتشت را پذیرفته بودند، دگرگون شده بود و پری را به صورت موجود زشت اهریمنی پنداشتند ولی خاطره دیرین پری به عنوان الهه ای که با کامکاری و باروری و زایش رابطه نزدیک داشت، در شاهنامه فردوسی منعکس شده است.

نقش پیدا و پنهان پری در شاهنامه

دات نیوز ـ تقیه زنگنه: در این پژوهش ضمن نگاه کوتاهی به تاریخچه « پری» در اساطیر کهن، به نفوذ و نقش پریان در داستان-های شاهنامه فردوسی پرداخته می شود و در پایان به  اثبات فرضیه های این پژوهش که برخی از زنان قهرمانان داستان های شاهنامه را پریان تشکیل می دهند، می رسد.
افسانه های سحر آمیز یا افسانه پریان از برجسته ترین انواع ادبیات شفاهی به شمار می آیند. این افسانه ها یادگار زمانی است که ذهن انسان نخستین به هر شیء و پدیده ای قدرتی جادویی و ماوراء طبیعی داشت و از نیروی محدود انسان فراتر بود.
از تحلیل این گونه داستانها به بسیاری از بن مایه های کهن در اندیشه انسان نخستین از قبیل جان پنداری و مسخ و... می توان پی برد.

واژه پری بازمانده ی کلمه اوستایی pairika است که در پهلوی به صورت parik، در فارسی میانه ترفانی  parig  در سغدی pryk در پشتو به صورت perai باقی مانده است. ریشه و اشتقاق این واژه به طور قطعی معلوم نیست.
دکتر سرکاراتی ریشه per هند و اروپایی در معنای « به وجود آوردن، زاییدن« را پیشنهاد داده اند. جدیدترین نظریه را برنارد سرژان ارائه کرده است. وی معتقد است چند زنی چنان رسم رایج نزد مردمان هند و اروپایی است که در این زبان ها، هم خانواده برای همخوابه وجود دارد. 
در ایران باستان  airech و در ارمنی    harc(از ریشه pargy هند و اروپایی) « معشوقه، هم خوابه». وی واژه اوستایی parika پری را در اوستایی به معنای زنان جادوگر و روسپی گرفته و آن را با واژه یونانی para koizos به معنای همسر و زوجه هم ریشه می داند.( les indo , 1996: 222-223   )
 بهمن سرکاراتی درباره اهمیت پری  و پرستش و ستایش  او در دوران باستان در ایران می نویسد: «پری در آغاز تجسم  ایزدینه یکی از جنبه ها و خویشکارهای مام- ایزد بزرگ بوده است که ستایش و آیین او در روزگار باستان در کناره های مدیترانه گرفته تا بین النهرین و دره ی سند در میان مردمان آریایی و سامی و انیرانی گسترده بوده و تحت نام های گوناگون پرستش می شد.

زن- ایزد بزرگ در اصل دارای سرشت یگانه و شخصیت یکپارچه بوده است ودر نقش مینوی خود بازتاب و تجسمی از حیات و زندگی و زن زمینی به شمار می آمده است.
بعدها در طول تاریخ تجزیه و پاشیدگی شخصیت واحد الهه مادر شروع می شود و به صورت الهه های متعدد و پریان بی شمار پرستیده می شود.( سرکاراتی، 1378: 24) 
ویژگی اصلی پری در دوره اساطیری باروری و برکت است، به همین جهت بنا به نظر قدما پریان در کنار چشمه ها و چشمه سارها که منبع و مظهر جوشش و غلیان آب است، زندگی می کنند.
نه تنها بلوغ جسمانی، بلکه بلوغ روحانی فرد هم به پریان بستگی دارد.پری یکی از جلوه های خدایان کهن و بغ بانوان بوده است. زنی اثیری و پنهان در طراوت چشمه ها یا وجودی مه آلود و گریزان در جنگل و بیشه و چاه. اسطوره پری همواره با رویای عشق وابسته بوده است.
فریبندگی و آفرینش عشق در پری صفتی اصیل و ذاتی است. پریان در رویاها بیدار می شوند. در اوستا هم پری با کابوس و رویا پیوند دارد.(یاحقی، 1369: 296)
در قصه های عامیانه، اغلب قهرمان داستان با دختر شاه پریان ارتباط پیدا می کند و بالاخره با عبور از موانع دشوار و کشتن اژدها، پری محبوب خود را به دست می آورد. در ادبیات فارسی فارسی واز جمله شاهنامه که خود بر فرهنگ کهن ایرانی استوار است پری، مظهر لطافت و کمال و زیبایی و مشبه به جمال تصور شده است و گاه سیمایی همچون فرشتگان یافته است.( یاحقی، 1369: 141)

آنچه از نتیجه تحقیقات انجام شده برمی آمده است، نشان می دهد که پری در اصل یکی از زن- ایزدانی بوده که در زمان های کهن و پیش از دین آوری زرتشت ستایش می شده ولی بعدها در اثر عوامل و انگیزه های گوناگون مانند دگرگونی های اجتماعی، دین آوری و نوکیش ها و رواج ارزش های اخلاقی تازه، برداشت ذهنی آن گروه از ایرانیان که آیین زرتشت را پذیرفته بودند، دگرگون شده و پری را به صورت موجود زشت اهریمنی پنداشتند ولی خاطره دیرین پری به عنوان الهه ای که با کامکاری و باروری و زایش رابطه نزدیک داشت، همچنان در ذهن جمعی ناخودآگاه مردمان باقی مانده و در ادب فارسی و فرهنگ عامیانه ایران منعکس شده است.(دلاشو،1366: 93)
در متون دینی فارسی میانه و ادبیات پهلوی نیز پری از موجودات اهریمنی است که هم چنان از نیروی جادو برخوردار است و می تواند و به هر شکل که بخواهد در آید تا پهلوانان را فریب دهد و به موجودات اهورامزدا آسیب رساند.
در گزیده های زادسپرم در داستان گاو مرزیاب پری به پیکر سگ در می آید و سریت((srit تیری به او می اندازد و آن سگ دو تا می شود و در اثر ادامه تیراندازی تعداد سگ ها به هزار می رسد. پس سگ ها به سریت حمله نموده و او را می کشند.( پراپ، 1368: 52 )

Image result

در دوره اول شعرفارسی پری به شخصی اطلاق می شده که زیبایی فوق العاده ای داشته باشد. ناصر خسرو در جامع الحکمتین از دو گروه از آفریدگان خداوند یاد می کند. یکی جن که آن را به پارسی پری می گویند و دیگر انس یعنی مردم. او معتقد است که دیوان نیز روزی در زمره پریان یا جن بوده اند و بی فرمانی کرده و دیو شده اند. پس این گونه نتیجه گیری می کند: پس آفریده به دو قسم بود: یکی مردم و دیگر پری و پری به دو قسم بود یکی فرشته و دیگر دیو، اعنی آنچه از پری به طاعت بماند، فرشته شد و آنچه بی طاعت شد، دیو گشت ( ناصر خسرو، 1363: 142)

  در داستان زادن سیاوش می خوانیم: 
جدا گشت زو کودکی چون پری

به چهره بسان بت آذری( فردوسی،1385:ص293، ب3549)
در داستان سیاوش، سودابه سیاوش را به شبستان می خواند و او را این گونه توصیف می کند:
نگویی مرا تا مراد تو چیست

که بر چهر تو فر چهر پریست( همان، ص 299، ب3768)
زنان شاهنامه معمولاً پری رویان و پری چهرگان هستند:
پری روی سیندخت بر پیش سام

زبان کرد گویا و دل شادکام( همان،ص 137،ب 3615)
همچنین با توجه به اینکه قدما عقیده داشتند پیش از جنیان در زمین ساکن بوده اند، هرگاه تمامی موجودات عالم را شمارکرده اند، دیو و پری در زمره ساکنان آن قرار گرفته اند:
همی زین فزون بایدم لشکری

هم از مردم و هم ز دیو و پری(همان،ص56 ، ب 824)
در داستان بیژن و منیژه، پریان در کارند تا بیژن را به حضور بیاورند. پری همواره درصدد دلبری و ایجاد عاشقی است. بیژن آمدنش به دربار منیژه را کار پریان می داند:
پری در بیامد بگسترد پر

مرا اندر آورد خفته به بر( همان،572،ب 3701)

در قصه های تمام عالم ایفای چند نقش که همواره همانندند، برعهده آن ها قرار گرفته است: ا. نوزادان خصایل و صفاتی نیک یا بد می بخشند 2. اندیشه ها را به حدس و گمان در می یابند و  قادر به پیش گویی اند و این با پدیده های روشن بینی یا پیش بینی و پیش شنوایی که امروزه به خوبی شناخته شده، مطابقت دارد.3. آدم ها، کاخ ها، خوان های گسترده ی رنگین پدید می کنند و اشخاص و اشیا را به صورت های گوناگون در می آورند. 4. گنج و خواسته می بخشند.
 با توجه به این نکته که مال و گنج و جواهر، نماد معارفی محسوب می شوند که از راه کشف و شهود حاصل آمده اند، پری بخشنده مال و خواسته، نمایشگر رمزی راهنما و آموزگاریست که نظر کردگان خود را یاری می دهد تا در ناخودآگاه خویش که سرچشمه معارف تمامی ناپذیر است، نفوذ کند.
( سرکاراتی،1350 :5)

از جمله ویژگی های داستانی پریان دزدیدن اسب پهلوانان است که جزدر مقام هم خوابگی و داشتن فرزند از آنان حاضر به پس دادن اسب آنها نمی شوند. این خویشکاری اسطوره ای در داستان رستم و سهراب نمایان می شود.
از آن جا که رستم برای شکار به مرز توران و ایران می رود و پس از شکار گوری و خوردن آن به خواب می رود و در این هنگام رخش توسط گروهی از تورانیان دزدیده می شود.پس رستم از پی رخش روی به سمنگان می نهد و پس از مکالمه شبانه رستم و تهمینه پری روی، تهمینه به شرط ازدواج رستم با وی و بچه دارشدنش، قول پیدا شدن رخش را به رستم می دهد:
تراام کنون گربخواهی مرا

نبیند جزین مرغ و ماهی مرا
یکی آنک برتو چنین گشته ام

خرد را زبهر هوا کشته ام
و دیگر که از تو مگر کردگار

نشاند یکی پورم اندر کنار
سه دیگر که اسبت به جای آورم

سمنگان همه زیر پای آورم( فردوسی،1385،ص252،ب2119-2123)
در این داستان تهمینه نقش پری رویی دارد که با فریفتن رستم، نطفه قهرمان را با هم آغوشی از او می گیرد و بی درنگ از او جدا می شود.این گونه عملکرد پریان در افسانه ها و اسطوره های زیادی روایت شده است.

یکی از صفات پریان باروری و زایش آنها است اگرچه در اوستا درباره پری آگاهی های اندک و پراکنده ای درباره پری آمده است اما در این میان به قراینی پرداخته است از جمله آن به باروری و زایش پریان اشاره می کند که آنان با ایزدان و پهلوانان و نران اساطیری وابستگی و رابطه داشتند و این رابطه به ناچار ماهیت جنسی داشت. به این ترتیب که در اساطیر، پریها بسیاری از یلان را به عنوان محبوب و همسر برمی گزیدند و گاه مطابق افسانه که در زمانهای بعدی در اثر دخالت ارزشهای اخلاقی جابجا شده بود، این آمیزش و همسری جنبه اغوا و فریبندگی پیدا می کند و در فرجام به آوارگی و گزند و گاه مرگ پهلوان و محبوب می انجامید.(رک، سرکاراتی،1350: 9)
در ادامه این داستان می خوانیم که رستم شیفته تهمینه می شود و از آنجا که از پیدا شدن اسبش او را نوید می داد او را به زنی خود بر می گزیند:
چو رستم بر آن سان پری چهره دید

زهر دانشی نزد او بهره دید 
و دیگر که از رخش داد  آگهی

ندید ایچ فرجام جز فرّهی
بفرمود تا موبدی پرهنر

بیاید بخواهد ورا از پدر(فردوسی،1385،ص252،ب2125-2127)

 مرگ پسر به دست پدر قهرمان ، حضور و نقش پنهان  تهمینه، کاربرد اسطوره ای پری را همانند دیوان و دیگر موجودات شرور کاملاً نمایان می کند که گونه های کهن آن را در اساطیر و ادبیات گنوستیکی می توان یافت.
این خویشکاری بار دیگر در داستان بیژن و منیژه در شاهنامه نمودار می شود. یک پری به سراغ بیژن می آید و او را خواب می کند و سپس اسب او را می رباید. ربودن اسب همان گونه که پیشتر اشاره شد، صفت اهریمنانه یک پری است که به اساطیر و زمان های اسطوره بر می گردد.
بیژن ماجرای ربودن شدنش توسط پریان را برای افراسیاب این گونه تعریف می کند:
به زیر یکی سرو رفتم به خواب

که تا سایه دارد مرا زآفتاب
  پری در بیامد بگسترد پر

مرا اندر آورد خفته به بر
 از اسبم جدا کرد و شد تا به راه

که آمد همی لشکر و دخت شاه
 سواران پراکنده بر گرد دشت

چه مایه عماری به من برگذشت
بدو اندرون خفته بت پیکری

نهاده به بالین برش افسری
پری یک به یک ز اهرمن کرد یاد

میان سواران در آمد چو باد 
مرا ناگهان در عماری نشاند

بر آن خوب چهره فسونی بخواند
که تا اندر ایران نیامد زخواب

بجنبید ومن چشم کرده پرآب
گناهی مرا اندرین بوده نیست

منیژه بدین کار آلوده نیست
پری بی گمان بخت برگشته بود

که بر من همی جادویی آزمود(فردوسی،1385،ص 573،ب3700-3710)

داستان های شاهنامه دو گونه قهرمان زمینی و فرازمینی را در بردارد این قهرمانان در کنار یکدیگر به نقش آفرینی می پردازند تا به پیشبرد داستان و فراز و فرود آن کم بیشتری کند.در داستان منیژه ربودن اسب توسط پری نقطه اوج داستان قرار می گیرد و در بازآفرینی سرگذشت شخصیت داستان براساس ژانر قصه های کهن، بیشتر با استفاده از جنبه های اساطیری و فرازمینی عمل می کند تا از سویی برتری قهرمان و از سوی دیگر به هیجان داستان هایش افزوده شود.
برخلاف نظریه کریستین سن که معتقد است تمام واژه  های پری در شاهنامه به معنی جذاب و دلنشین به کاررفته است( رک؛ کریستین سن، 2535: 97)این واژه کاربرد اسطوره ای همانند دیوان و دیگر موجودات شرور را نیز دارد.

 اولین باری که با چهره پری در شاهنامه روبرو می شویم داستان کیومرث است که پری با اهریمن برای گرفتن انتقام خون سیامک به جنگ می آید و همانند سایر موجودات اهریمنی در ردیف موجودات شرور قرار می گیرد:
پری و پلنگ انجمن کرد و شیر

ز درندگان گرگ و ببر دلیر
سپاهی دد و دام و مرغ و پری

سپهدار پرکین و کندآوری(فردوسی،1385: ص37، ب 299-300)
واژه پری بیش از 50 بار در شاهنامه تکرار شده است و به چند نمونه از ترکیبات این واژه در داستان های شاهنامه می توان اشاره کرد:
چه گویم که این بچه دیو چیست

پلنگ و دو رنگست و گرنه پریست( همان، ص 103، ب 2394)
به نزد پری چهرگان رفت زال

کمان خواست از ترک و بفراخت یال( همان،ص 115، ب 2825)
پری چهره هر پنج بشتافتند

چو با ماه جای سخن یافتند(همان،ص 118، ب 2921)

از دیگر خویشکاری های پری می توان به تعدد همسران او اشاره کرد. او بعد از انتخاب به همسر خود مقام و موقعیت والا می بخشد و در بیشتر مواقع او را به فرمانروایی می رساند و بعد مدتی جوان و قهرمان دیگری که بعدها همسر او خواهد شد، فرمانروا را می کشد و پری او را به همسری برمی گزیند و این مسئله هرسال تکرار می شود.
این موضوع در شاهنامه در داستان کشته شدن جمشید به دستور ضحاک و ازدواج او با دختران جمشید به وضوح دیده می شود:
چو ضحاک شد برجهان شهریار

برو سالیان انجمن شد هزار
شده بر بدی دست دیوان دراز

به نیکی نرفتی سخن جز به راز
دو پاکیزه از خانه جمشید            

برون آوریدند لرزان چو بید
که جمشید را هر دو دختر بدند        

سر بانوان را چو افسر بدند
ز پوشیده رویان یکی شهرناز          

دگر پاکدامن بنام ارنواز
به ایوان ضحاک بردندشان            

بران اژدها فش سپردندشان( همان، ص51، ب 624-629)
 
پس از گرفتاری ضحاک، فریدون با شهرناز و ارنواز ازدواج می کند و آن دو را به همسری خود بر می- گزیند:
نهاد از بر تخت ضحاک پای            

کلاه کئی جست و بگرفت جای
برون آورید از شبستان اوی              

بتان سیه موی و خورشید روی
بفرمود شستن سرانشان نخست          

روانشان از آن تیرگی ها بشست
پس آن دختران جهاندار جم              

به نرگس گل سرخ را داده نم
گشادند بر آفریدون سخن                

که نوباش تا هست گیتی کهن( همان، ص 61، ب 985-989)

  از آنچه در اين نوشتار آمده است، مي توان به اين نتيجه دست يافت كه:
اگرچه براثر عوامل و انگیزه های گوناگون مانند دگرگونی های اجتماعی، دین آوری و نوکیش ها و رواج ارزش های اخلاقی تازه، برداشت ذهنی آن گروه از ایرانیان که آیین زرتشت را پذیرفته بودند، دگرگون شده بود و پری را به صورت موجود زشت اهریمنی پنداشتند ولی خاطره دیرین پری به عنوان الهه ای که با کامکاری و باروری و زایش رابطه نزدیک داشت، در شاهنامه فردوسی منعکس شده است.
پریان علاوه بر صورت خوب و وجه مثبت خویشکاری آنها، به گونه منفی و اهریمنی در بسیاری از داستان های شاهنامه نمود پیدا می کند. فردوسی به بعد اساطیری و مفهوم کهن این شخصیت، در داستان های خود توجه داشته است.
در شاهنامه که خود بر فرهنگ کهن ایرانی استوار است؛ پری، مظهر لطافت و کمال و زیبایی و مشبه به جمال تصور شده است و گاه سیمایی همچون فرشتگان یافته است.
 ترکیبات واژه پری بیش از 50 بار در شاهنامه تکرار شده است و کاربرد آن برای توصیف زنان و مردان زیبا روی به کار است.
در بسیاری از داستان ها پریان به طور غیر مستقیم ایفای نقش می کنند و داستان را به نفع خود به پایان می- برند.

 

تقیه زنگنه ـ کارشناس ارشد زبان و ادبیات فارسی

 

منبع:هفته نامه به فکرشهر


نظرات کاربران
هنوز نظري براي اين مطلب ارسال نشده.
ارسال نظر

نام:

ايميل:

وب سايت:

نظر شما:

جدیدترین اخبار

اخبار ورزشی

ایران و جهان